ساغر چگونه میتواند به ساماندهی اسناد غیررسمی و مقابله با زمینخواری کمک کند؟

به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی قرارگاه ملی مبارزه با مفاسد اقتصادی، ساماندهی اسناد غیررسمی یکی از موضوعات مهم در حوزه زمین و املاک است؛ موضوعی که علاوه بر ایجاد مشکلات حقوقی برای مالکان، میتواند زمینهساز معاملات معارض، اختلافات ملکی و در مواردی سوءاستفاده از اراضی شود.
در همین راستا، سامانه ساغر با هدف ساماندهی ادعاها و اسناد غیررسمی مطرح شده است؛ اما این پرسش وجود دارد که این سامانه دقیقاً چه مشکلی را حل میکند، چه افرادی باید اطلاعات املاک خود را در آن ثبت کنند و اجرای آن چه تأثیری بر بازار زمین و مسکن خواهد داشت؟
برای بررسی این موضوع گفتگو میکنیم با جناب آقای آرین سعیدی دبیر میز زمین خواری قرارگاه ملی مبارزه با مفاسد اقتصادی.
خبرنگار: آقای سعیدی، ابتدا بفرمایید سامانه ساغر دقیقاً قرار است چه مشکلی را در حوزه زمین و املاک حل کند؟
سعیدی: یکی از مسائل جدی در حوزه زمین و املاک، وجود حجم قابل توجهی از معاملات و ادعاهای مالکیتی بر مبنای اسناد عادی است. وقتی مالکیتها به صورت رسمی ثبت نشده باشند، امکان ایجاد اختلاف، معامله معارض و حتی سوءاستفاده از خلأهای اطلاعاتی بیشتر میشود. ساغر در واقع باید به ساماندهی این ادعاها و شناسایی وضعیت املاک فاقد سند رسمی کمک کند تا در نهایت مسیر برای تعیین تکلیف و ثبت رسمی آنها فراهم شود.
خبرنگار: چرا با وجود توسعه سامانههای ثبتی، همچنان شاهد استفاده گسترده از قولنامه هستیم؟
دبیر میز زمین خواری: بخشی از این مسئله به مشکلات و پیچیدگیهای ثبتی برخی املاک برمیگردد. در بعضی موارد، ملک سابقه مشخصی دارد اما به دلایل مختلف سند رسمی برای آن صادر نشده است. از طرف دیگر، معاملات عادی در برخی مناطق به یک رویه تبدیل شده و مردم سالهاست با قولنامه معامله میکنند. بنابراین حل این مسئله صرفاً با ایجاد یک سامانه اتفاق نمیافتد و باید فرآیند تعیین تکلیف این املاک هم تسهیل شود.
خبرنگار: استفاده از قولنامه چه خطری برای مردم دارد؟
سعیدی: مهمترین خطر، کاهش امنیت حقوقی معامله است. فرض کنید فردی ملکی را خریداری کرده و یک قولنامه در اختیار دارد، اما بعداً مشخص میشود همان ملک به فرد دیگری نیز فروخته شده یا شخص دیگری نسبت به آن ادعای مالکیت دارد. در این شرایط، خریدار ممکن است مجبور شود برای اثبات حق خود سالها درگیر فرآیند قضایی شود. بنابراین اصل موضوع این است که مالکیت و معاملات تا حد امکان باید به شکل رسمی و قابل استعلام ثبت شوند.
خبرنگار: آیا ثبت اطلاعات در ساغر به معنای مالک رسمی شناخته شدن فرد است؟
سعیدی: خیر، این یک نکته بسیار مهم است. ثبت ادعا به هیچ عنوان معادل صدور سند رسمی نیست. اطلاعاتی که فرد ارائه میکند باید بررسی و با سوابق ثبتی و سایر مستندات تطبیق داده شود. بنابراین نباید این تصور ایجاد شود که صرف ثبت یک قولنامه در سامانه، مالکیت فرد به صورت قطعی تأیید شده است.
خبرنگار: اگر چند نفر درباره یک ملک ادعای مالکیت داشته باشند، ساغر چگونه میتواند به حل این مشکل کمک کند؟
سعیدی: سامانه میتواند ادعاها را شناسایی و ساماندهی کند، اما قرار نیست خودش جایگزین فرآیند حقوقی و قضایی شود. اگر چند ادعای متعارض وجود داشته باشد، مستندات باید بررسی شود و در صورت وجود اختلاف، موضوع از مسیر قانونی تعیین تکلیف شود. نکته مثبت این است که با ثبت و تجمیع اطلاعات، امکان شناسایی این تعارضها بیشتر میشود.
خبرنگار: ملک من قولنامه ای است حالا که برای گرفتن سند مالکیت آن از طریق قانون تعیین تکلیف اقدام کرده ام ، دبیر هیأت اداره ثبت گفته مادر سند ملک را ارائه کنم ، توضیح دهید مادر سند یعنی چه و چگونه باید آن را پیدا کنم؟
سعیدی: صدور رأی هیأت موضوع قانون تعیین تکلیف وضعیت ثبتی اراضی و ساختمانهای فاقد سند رسمی مستلزم احراز تصرفات مالکانه و بلامعارض متقاضی و بررسی سلسله ایادی معاملاتی تا مالک یا مالکان رسمی اولیه است یعنی کارشناس منتخب هیأت و سپس اعضای هیأت موضوع قانون تعیین تکلیف همه قولنامه ها یا مبایعه نامه های عادی شما را بررسی می کنند این مبایعه نامه های عادی به مدرک خریداری ملک از یک مالک رسمی ختم می شوند یعنی کسی که در پلاک ثبتی ملک شما قبلاً مالکیت رسمی داشته است و اصطلاحاً به مدرک مالکیت این مالک رسمی ، مادر سند یا بنچاق می گویند .نام مالک رسمی اولیه در رأی هیأت و آگهی منتشره پس از صدور رأی نیز ذکر می شود بنابراین اگر متقاضی در مدارک خود نام مالک رسمی اولیه و مدرک مالکیت رسمی وی را قید ننموده باشد ، اداره ثبت محل از متقاضی مادر سند یا بنچاق اولیه را مطالبه می نماید.
اگر شما در مدارک مالکیتی خود یک یا چند قولنامه عادی و مدرک مالکیت مالک رسمی اولیه را در دسترس ندارید ولی مطمئن هستید که مالک رسمی اولیه این پلاک ثبتی چه شخص یا اشخاصی بوده اند با استشهادیه محلی می توانید این موضوع را اعلام و گواهی نمایید و چنانچه تصرفات مالکانه و بلامعارض شما برای هیات محرز شود ، هیات می تواند پس از انجام تحقیقات محلی و عنداللزوم بررسی از مطلعین محلی و یا شهادت شهود به موضوع رسیدگی و اتخاذ تصمیم نماید .
خبرنگار: ملک مجهول المالک ثبتی به چه ملکی گفته میشود؟
سعیدی: ملکی که تاکنون اظهارنامه ثبتی آن به اداره ثبت داده نشده است را مجهول المالک ثبتی می گویند ، مجهول المالک ثبتی با ملک مجهول المالک مدنی موضوع ماده 28 قانون مدنی تفاوت دارد و ملک مجهول المالک ثبتی می تواند مالک و متصرف داشته باشد علیرغم آنکه اظهارنامه ثبتی آن به اداره ثبت داده نشده است . املاکی که اظهارنامه ثبتی آنها تاکنون به اداره ثبت داده نشده است را املاک مجهول المالک می نامند.
خبرنگار: انواع ملک از نظر وضعیت ثبتی توضیح میدید؟
سعیدی: بله حتما ما 3 نوع ملک از نظر وضعیت ثبتی داریم که هر کد ام رو جداگانه خدمتتون تویح میدم:
- ملک مجهول المالک ثبتی : ملکی است که اظهارنامه ثبتی آن تاکنون به اداره ثبت عودت نشده یا درخواست ثبت آن به اداره ثبت واصل نشده است و با مجهول المالک مدنی تفاوت دارد .
- ملک در جریان ثبت : ملکی است که اظهارنامه ثبتی آن به اداره ثبت واصل شده و درجریان عملیات مقدماتی ثبت است لیکن ملک مزبور تاکنون در دفتر املاک سازمان ثبت ، ثبت نگردیده و فاقد سند مالکیت است .
- ملک ثبت شده : ملکی که در دفتر املاک سازمان ، ثبت شده و مشمول مقررات ماده 22 قانون ثبت است .
اعمال حقوقی نسبت به املاک در جریان ثبت و املاک ثبت شده قابل ثبت و تنظیم سند در دفاتر اسناد رسمی می باشند لیکن املاک در جریان ثبت مشمول امتیازات ماده 22 قانون ثبت نمی باشند .
خبرنگار: یکی از مهمترین سؤالات مردم درباره سامانه ساغر این است که افرادی که سند عادی یا قولنامهای دارند تا چه زمانی فرصت دارند ادعای خود را در سامانه ثبت کنند و این فرآیند را دقیقاً از چه طریقی و با چه مدارکی باید انجام دهند؟ آیا مردم برای ثبت ادعا نیاز به مراجعه حضوری دارند یا امکان انجام کامل فرآیند به صورت غیرحضوری وجود دارد؟
سعیدی: در حال حاضر سامانه ساماندهی اسناد غیررسمی یا همان ساغر از اول خردادماه ۱۴۰۵ بهصورت رسمی فعال شده و برای املاکی که در مرحله فعلی مشمول سامانه هستند، مهلت ثبت ادعا دو سال در نظر گرفته شده است؛ بنابراین برای این دسته از املاک، مردم تا اول خردادماه ۱۴۰۷ فرصت دارند ادعای خود را ثبت کنند.
البته باید تأکید کنم که این مهلت برای همه املاک دقیقاً به یک شکل نیست و در فاز فعلی، تمرکز سامانه بر برخی اسناد حدنگاری صادرشده از سال ۱۳۹۶ به بعد است. بنابراین مردم باید ابتدا بررسی کنند ملکشان در کدام دسته قرار میگیرد.
اما درباره نحوه ثبت، فرآیند بهصورت غیرحضوری طراحی شده است. متقاضی باید شماره تلفن همراه به نام خودش داشته باشد و در سامانه ثنا نیز ثبتنام کرده باشد. سپس از طریق درگاه کاتب وارد بخش مربوط به قانون الزام و سامانه ثبت ادعا میشود و اطلاعات و مستندات مربوط به ادعا را ثبت میکند.
یک نکته مهم هم این است که برای ثبت ادعا، ارائه نقشه دارای مختصات جغرافیایی یا UTM الزامی است. این نقشه باید توسط افراد دارای صلاحیت تهیه شود؛ از جمله نقشهبرداران دارای پروانه، کارشناسان رسمی دارای صلاحیت نقشهبرداری و برخی کارگزاریهای فنی و مهندسی.
نکته مهم دیگر این است که ثبت ادعا پایان کار نیست. طبق ماده ۱۰، فرد پس از ثبت ادعا نیز حداکثر دو سال فرصت دارد حسب مورد برای تنظیم سند رسمی، طرح دعوای الزام به تنظیم سند رسمی یا اقدام قانونی لازم برای دریافت سند مالکیت اقدام کند و نتیجه آن را در سامانه درج کند.
توصیه من به مردم این است که ثبت ادعا را به ماههای پایانی مهلت موکول نکنند؛ چون تهیه نقشه UTM، جمعآوری مدارک و بررسی سوابق ملک ممکن است زمانبر باشد.
خبرنگار: شما به عنوان دبیر میز زمینخواری، نقش ساغر را در مقابله با زمینخواری چگونه ارزیابی میکنید؟
سعیدی: ساغر میتواند یکی از ابزارهای مؤثر در پیشگیری از زمینخواری باشد، اما نباید تصور کنیم که یک سامانه به تنهایی میتواند زمینخواری را ریشهکن کند. یکی از بسترهای شکلگیری زمینخواری، ابهام در وضعیت مالکیت و نبود اطلاعات یکپارچه و دقیق درباره زمین است. هرچقدر این اطلاعات شفافتر شود، امکان سوءاستفاده از خلأهای موجود نیز کاهش پیدا میکند.
خبرنگار: در این میان کاداستر چه نقشی دارد؟
سعیدی: کاداستر اهمیت بسیار زیادی دارد. برای مدیریت صحیح زمین باید بدانیم هر قطعه زمین دقیقاً کجاست، چه مساحتی دارد، مالک آن چه کسی است و چه کاربری و محدودیتهایی دارد. اگر اطلاعات ساغر با اطلاعات کاداستری و سایر دادههای مکانی و ثبتی به شکل دقیق ارتباط پیدا کند، امکان شناسایی تعارضها و تخلفات افزایش پیدا میکند.
خبرنگار: آیا میتوان انتظار داشت با اجرای ساغر تعداد پروندههای قضایی ملکی هم کاهش پیدا کند؟
سعیدی: در بلندمدت قطعاً ظرفیت چنین اثری وجود دارد. بخشی از دعاوی ملکی ناشی از اختلاف در مالکیت، معاملات متعدد، حدود املاک و اسناد عادی است. اگر این مشکلات قبل از انجام معامله شناسایی و تعیین تکلیف شوند، طبیعتاً بخشی از پروندههای قضایی نیز شکل نخواهد گرفت.
خبرنگار: به نظر شما مهمترین چالش فعلی اجرای ساغر چیست؟
سعیدی: یکی از چالشهای اصلی، پراکندگی اطلاعات میان دستگاههای مختلف است. اطلاعات مربوط به زمین در سازمان ثبت، شهرداریها، وزارت راه و شهرسازی، منابع طبیعی، جهاد کشاورزی و سایر دستگاهها وجود دارد. اگر این اطلاعات به شکل دقیق و برخط با یکدیگر تبادل نشوند، نمیتوان انتظار داشت که صرفاً با راهاندازی یک سامانه به شفافیت کامل برسیم.
خبرنگار: یعنی مشکل فقط ایجاد سامانه نیست؟
سعیدی: دقیقاً. سامانه ابزار است؛ اصل مسئله اطلاعات صحیح و همکاری دستگاههاست. اگر دادهها ناقص، قدیمی یا متناقض باشند، خروجی سامانه هم نمیتواند دقیق باشد. بنابراین باید به سمت یک نظام یکپارچه اطلاعات زمین حرکت کنیم.
خبرنگار: آیا تمام اسناد غیررسمی قابلیت تبدیل به سند رسمی را دارند؟
سعیدی: خیر. نمیتوان برای همه املاک نسخه یکسانی پیچید. ممکن است یک ملک شرایط لازم برای صدور سند را داشته باشد، اما ملک دیگری با معارض، مشکل ثبتی، تغییر کاربری یا مسائل مربوط به اراضی ملی مواجه باشد. بنابراین ادعاها باید مورد به مورد بررسی و تعیین تکلیف شوند.
خبرنگار: در نهایت، اگر بخواهید یک توصیه مشخص به مردم داشته باشید، چه میگویید؟
سعیدی: توصیه من این است که مردم تعیین تکلیف وضعیت ثبتی ملک خود را جدی بگیرند و هنگام خرید نیز صرفاً به قولنامه و اعتماد به فروشنده اکتفا نکنند. باید وضعیت مالکیت، سابقه ثبتی، حدود ملک، کاربری و محدودیتهای قانونی آن از مسیرهای رسمی بررسی شود. در مورد املاکی که از گذشته به صورت قولنامهای در اختیار افراد بوده نیز بهتر است فرآیند قانونی تعیین تکلیف آنها به تعویق نیفتد.




